مسائل حقوقی و فقهی رمزارزها (ارزهای دیجیتال)

ظهور تكنولوژی بلاكچین و ارزهای رمز پایه، تحولی مهم را ایجاد كرده، اینكه اینگونه ارزها، پول تلقی می‌شود یا كالا و اینكه معاملات راجع به آن و مسائل حقوقی و فقهی رمزارزها چه حكمی دارد، مسائل مهمی هستند كه این روزها مطرح می‌شوند و مهمتر اینكه آیا می‌توان به صرف ابهاماتی كه در مورد آن وجود دارد، معاملات راجع به آنها را ممنوع كرد؟

از زمانی كه پول اعتباری در جوامع ایجاد شد و گسترش پیدا كرد، همیشه پول جایگاه و پایگاهی داشته كه در محدوده مرزهای ملی قابل تعریف بود، در مفهوم سنتی، پول به اتكاء پشتوانه‌ای كه داشت، منتشر می‌شد و بانك ناشر اسكناس، قابلیت تبدیل و تعویض اسكناس (كه به عنوان حواله یا سند در وجه حامل شناخته می‌شد)با طلا (به عنوان اصلی‌ترین پشتوانه اسكناس) را تضمین می‌كرد. به تدریج رواج اجباری پول و قابلیت استفاده از معاملات، بیشتر از آنكه به امكان تبدیل و تعویض آن با طلا وابسته باشد، به قدرت دولت وابسته شد و اینكه دولت، اسكناس را در معاملات بین مردم به عنوان وسیله‌ای برای پرداخت بهای كالاها و خدمات و تعیین ارزش به رسمیت شناخت.

هرچند كه امروزه از نظر تئوری حداقل در برخی كشورها، اسكناس قابل تبدیل به طلا شناخته می‌شود و اولین بند از اولین ماده قانون پولی و بانكی ایران نیز یك ریال را برابر یكصد و هشت هزار و پنجاه و دو میلیون و نیم (0108055/.) گرم طلای خالص دانسته است، ولی عملاً نه مكانیسمی برای معاوضه وجود دارد و نه قابل اجراست.

امروزه بانك‌های مركزی به موجب قوانین ملی، اسكناس را منتشر و چاپ می‌كنند و از طرف دیگر برخی ارزها به واسطه قدرت اقتصادی كشور انتشاردهنده آن و یا برخی مؤلفه‌های سیاسی و اقتصادی دیگر، ارز جهان‌روا در نظر گرفته شده و در معاملات در همه جای دنیا مورد استفاده قرار گرفته و قابل قبول تلقی می‌شوند و البته در این میان، دلار همواره موقعیتی خاص و ممتاز دارد، منتهی همه این ارزها در نهایت به یك بانك مركزی به عنوان ناشر آن مرتبط می‌شوند.

هنوز خیلی مشخص و قطعی نیست كه وجود یك بانك مركزی چقدر می‌تواند به یك پول یا واحد پولی، قدرت و اعتبار بدهد ولی حداقل از نظر روانی و در دید عرف، پول و ارزی كه از یك منشأ ملی و دولتی برخوردار است، ارزش و اعتباری خاص و ویژه خواهد داشت و اساساً تا مدت‌ها پول و ارز در یك محدوده ملی و كشوری قابل تعریف بود. شاید اولین و مهم‌ترین تحول در این مسیر، اقدام صندوق بین‌المللی پول در ایجاد یك واحد پولی تحت عنوان حق برداشت مخصوص بود.

ایجاد و گسترش ارزهای رمز پایه، توهم و تصور سنتی در مورد لزوم وابستگی و پیوستگی یك پول به بانك مركزی یا یك محدوده جغرافیایی مشخص تحت عنوان دولت یا كشور را فرو ریخت.

پول چیست؟

پول از هزاران سال پیش در تمدن‌های مختلف به اشكال گوناگون وجود داشته است و سه هدف عمده را برآورده می‌كند:

• وسیله‌ای برای مبادله است،
• به عنوان یك استاندارد و معیار ارزش به كار می‌رود. یعنی معیاری برای سنجش كالاها، خدمات و همچنین معیاری برای مقایسه كالاها و خدمات گوناگون است،
• پول به عنوان ذخیره ارزش عمل می‌كند. بنابراین می‌توان آن را ذخیره و در آینده استفاده كرد.

برای برآورده كردن اهداف یادشده، پول باید دارای ویژگی‌های زیر باشد:

1. پول بایستی دوام و بقای كافی داشته باشد تا به عنوان ذخیره ارزش، مورد استفاده قرار گیرد. به عبارت دیگر، هنگامی كه پول خرج نمی‌شود، بازیافتنی است. اما اگر پول خراب شود یا به هر شكلی از بین رود، قابلیت جایگزینی ندارد،
2. باید ساختن یا جعل پول برای اشخاص عادی مشكل باشد. اعتماد و اطمینان عمومی به اعتبار پول، یكی از اركان اساسی استفاده موفقیت‌آمیز از آن به عنوان وسیله مبادله است،
3. پول باید به نحو گسترده و وسیعی مورد قبول عموم قرار گیرد. وسعت و افزایش جامعه استفاده‌كنندگانی كه به پول اعتماد داشته وآن را قبول می‌كنند، ارزش آن را به عنوان وسیله مبادله افزایش می‌دهد.

در این چارچوب، پول از منظر اقتصادی با كاركردهای آن كه در بالا توضیح داده شد، تعریف می‌شود. اما از نظر حقوقی، پول به دسته‌ای از اموال تعلق دارد كه مالكیت یا اموال شخصی خوانده می‌شود و در این مفهوم، پول می‌تواند موضوع مالكیت بوده و انتقال یابد یا موضوع ارائه آن برای پرداخت قرار گرفته یا موضوع برخی عقود دیگر قرار گیرد. صرف‌نظر از مفهوم و كاركرد اقتصادی یا حقوقی آن، پول در طول تاریخ، دچار تغییرات زیادی شده است كه بحث در مورد آن از حوصله این مقاله خارج است.

قانون پولی و بانكی كشور مصوب 1351 دربردارنده مقررات خاصی در مورد پول است. طبق بند الف ماده 1 این قانون، واحد پول ایران ریال است كه وفق بند الف ماده 2 به صورت اسكناس و سكه‌های فلزی قابل انتشار است كه بر اساس بند ب و ج همان ماده، جریان قانونی و قوه ابراء داشته و تعهد پرداخت هرگونه دین یا بدهی باید به پول رایج كشور انجام شود.

طبق مقررات قانونی یادشده، پول به مفهوم قانونی آن در شكل اسكناس و سكه‌های فلزی قابل تحقق می‌باشد و مطابق بند الف ماده 3 همان قانون، امتیاز انتشار آنها در انحصار دولت بوده كه به بانك مركزی واگذار شده و تعهد بانك مركزی در مقابل اسكناس‌ها یا سكه‌های فلزی منتشره به تصریح بند الف ماده 4، منحصر به پرداخت پول رایج كشور می‌باشد.

تفاوت اسكناس و سكه‌های فلزی هم در این است كه طبق بند الف ماده 5 در هنگام انتشار اسكناس، بانك مركزی باید برابر صد درصد اسكناس‌های منتشره، پشتوانه در اختیار داشته باشد ولی در مورد انتشار سكه‌های فلزی، داشتن پشتوانه لازم نیست و البته طبق بند ب ماده 3 قانون، میزان قوه ابراء سكه‌های فلزی رایج كشور به وسیله بانك مركزی با تأیید شورای پول و اعتبار پس از تصویب وزیر دارایی تعیین و اعلان می‌شود.

پول الكترونیكی

مفهوم پول الكترونیكی از زمانی آغاز شد كه بحث استفاده از ابزارهای الكترونیكی در مبادله و انتقال پول مطرح شد. پول الكترونیكی كاركردهای سنتی پول را تغییر نداد و از میان كاركردهای سه‌گانه پول، پول الكترونیكی می‌تواند به عنوان جایگزینی برای پول فیزیكی در جایی كه به عنوان وسیله مبادله عمل می‌كند، مطرح شود. در واقع ما از پول به عنوان ابزار پرداخت بهای كالا و خدمات استفاده می‌كنیم و همین كاركرد را هم پول الكترونیكی می‌تواند داشته باشد. اما در مورد معیار ارزش و ذخیره ارزش بودن پول، الكترونیكی شدن پول، تغییری در كاركردهای سنتی پول ایجاد نكرده و بر آن تأثیری ندارد.

دستورالعمل جامعه اروپایی بدون اینكه تعریفی دقیق از پول الكترونیكی ارائه دهد، اوصاف زیر را به عنوان ویژگی‌های پول الكترونیكی برشمرده است:

• بر روی یك قطعه الكترونیكی همانند تراشه كارت یا حافظه كامپیوتر به صورت الكترونیكی ذخیره شده است،
• به عنوان وسیله پرداخت برای تعهدات اشخاصی غیر از مؤسسه صادركننده، پذیرفته شده است،
• بدین‌منظور ایجاد شده كه به عنوان جانشین الكترونیكی برای سكه و اسكناس در دسترس و اختیار استفاده‌كنندگان باشد،
• به منظور انتقال مؤثر الكترونیكی وجوه و پرداخت‌های با مقدار محدود ایجاد شده است.

با توجه به اوصافی كه بیان شد، تأكید عمده بر كاركرد آن، به عنوان جایگزین و جانشین مناسبی برای پول نقد است. با این توصیف، پول الكترونیكی به عنوان ابزاری برای پرداخت در معاملات عمل می‌كند و به واسطه ویژگی‌های خاصی كه دارد، بایستی از ابزارهایی كه ارتباط در فضای مجازی را برقرار می‌كنند، استفاده كند. این ابزارها از یك طرف می‌تواند كارت‌های بدهی و كارت‌های اعتباری را شامل شود و هم می‌تواند از طریق نرم‌افزارهایی كه در شبكه‌های اینترنتی نصب شده‌اند، تأمین شود:

1. در پول الكترونیكی مبتنی بر كارت، استفاده از ابزار پرداخت یا دریافت، كارتی خواهد بود كه به تناسب اینكه وجه آن قبلاً پرداخت شده (كارت بدهی) و یا مشتری از اعتبار خود نزد بانك استفاده می‌كند (كارت اعتباری) می‌تواند عناوین آن تفاوت داشته باشد ولی در این شكل پول الكترونیكی، مشتری كارتی در اختیار دارد كه از آن می‌تواند از طریق دستگاه‌های اتوماتیك پرداخت نسبت به دریافت وجه یا انجام برخی امور بانكی اقدام نموده یا از طریق دستگاه‌های پایانه فروش نسبت به پرداخت بهای كالاها یا خدمات اقدام كند.
2. در پول الكترونیكی مبتنی بر نرم افزار، بدون اینكه نیاز به سخت افزار های خاصی باشد، از طریق كامپیوتر شخصی یا موبایل می‌توان امور بانكی كه عمدتاً نقل و انتقال پول است را انجام داد.

مسائل حقوقی مرتبط با پول الكترونیكی

در هریك از اشكال پول الكترونیكی، به واسطه ویژگی‌های خاص و منحصربه‌فرد فضای مجازی و استفاده از ابزارهای الكترونیكی برای انتقال و جابه‌جایی پول، برخی از چالش‌های مهم و مشترك وجود دارد كه هم می‌تواند مشكلاتی را برای ارائه خدمات ایجاد كند و هم اینكه ریسك‌هایی را به طرف‌های درگیر در آن تحمیل كند.

امنیت

امنیت شبكه‌های اقتصادی، جنبه‌های مختلفی از قبیل دسترسی، پروتكل‌ها، اطلاعات و تراكنش‌ها را شامل می‌شود. اغلب سیستم‌های امنیتی، دو یا چند مورد از این جنبه‌ها را دربر می‌گیرند و تمامی سیستم‌های امنیتی شامل رویه‌هایی هستند كه به منظور نگهداری اطلاعات و محافظت از آنها در قبال دسترسی اشخاص غیرمجاز ایجاد شده‌اند. در این زمینه گفته شده كه اساسی‌ترین نیاز بانكداری الكترونیك، بحث امنیت است و گرچه در فناوری اطلاعات و ارتباطات، امنیت همیشه مهم و مؤثر است ولی در بانكداری به واسطه تراكنش‌های مالی، اهمیتی مضاعف می‌یابد.

پول الكترونیكی خطرات امنیتی را افزایش می‌دهد و محیطی را كه پیش از این تا حدی منزوی و بسته بوده، بالقوه باز و دارای ریسك می‌كند. رخنه‌های امنیتی می‌توانند در ارتباط و در سطح مصرف‌كننده، تاجر یا صادركننده پول الكترونیكی اتفاق بیفتند. همچنین ممكن است تلاش‌هایی برای ساختن ابزار و وسایل تقلب‌آمیز و جعلی صورت گیرد تا بدین‌وسیله پیام‌های رد و بدل شده بین طرفین یا نرم‌افزار محصول را تغییر دهند.حملات امنیتی معمولاً برای كسب منافع مالی و مادی صورت می‌گیرند، ولی برخی مواقع با هدف از هم گسیختن و قطع سیستم انجام می‌شوند و می‌توان آنها را به سه دسته اصلی تقسیم كرد:

1. رخنه‌هایی با قصد مجرمانه (مانند تقلب، دزدی اطلاعات مالی یا تجاری حساس)،
2. رخنه به وسیله هكرها (برای مثال: محو و بدشكل كردن وب‌سایت و قطع سرویس‌ها كه باعث از كار افتادن سایت می‌شود)،
3. وجود عیبی در سیستم كه منجر به یك رخنه امنیتی می‌شود برای مثال استفاده‌كننده واقعی را قادر می سازد كه به حساب استفاده‌كننده دیگر معامله كند.

باید توجه داشت كه امنیت مطلق در عملیات بانكداری چه در فضای فیزیكی و چه در فضای مجازی وجود ندارد ولی سطح امنیت در بانكداری بایستی اهداف زیر را برآورده سازد:

• دسترسی به سیستم را محدود به استفاده‌كنندگان مجاز گرداند،
• هویت و مجوز طرفین را كنترل و تصدیق كند تا مطمئن شود كه معاملات انجام‌شده از طریق اینترنت قابلیت اجرا دارند،
• محرمانه بودن اطلاعات را هنگامی كه از فراز شبكه‌های ارتباطی عبور می‌كنند، حفظ كند،
• مطمئن شوند كه در هنگام انتقال از طریق شبكه، اطلاعات به نحو اتفاقی و یا تقلب‌آمیز دچار تغییر نشده‌اند،
• دسترسی غیرمجاز به سیستم و پایگاه داده مركزی بانك را ممنوع و غیرممكن گرداند.

بلاكچین چیست؟

بلاكچین اولین پلتفرم مبتنی بر اینترنت برای مبادله ارزش است. تا پیش از معرفی ارزهای رمزنگاری‌شده، هیچ‌كس نمی‌توانست ارزش را در طول یك مسیر بدون اجازه و پشتیبانی یك واسطه انتقال دهد. در واقع بلاكچین امكان انتقال ارزش به صورت آنی را فراهم نموده است.

بلاكچین در لغت به معنای زنجیره‌ای از بلاك‌ها می‌باشد و همان‌طور كه از نام آن پیداست، بلاكچین به زنجیره‌ای از بلاك‌ها گفته می‌شود كه اطلاعاتی را دربر دارند. البته همانند همه تكنولوژی‌های جدید، تعریف بلاكچین كمی پیچیده است. یكی از تعاریف این است: بلاكچین برخلاف ظاهر پیچیده‌اش، یكی دیگر از دیتابیس‌ها برای ثبت تراكنش است؛ دیتابیسی كه می‌تواند در تمام كامپیوترهای شبكه‌های مرتبط مورد استفاده قرار گیرد.

بیشتر بخوانید: بررسی مسائل حقوقی کاربرد بلاکچین

زنجیره‌ها در ساختارهای ثابت كه شامل عنوان و محتواست، مرتب می‌شوند. عنوان زنجیره اطلاعات بزرگ‌تر مانند زمان تمبردهی، شماره ارجاع و لینك به زنجیره قبلی را داراست. محتوای زنجیره حاوی لیستی از دارایی‌های دیجیتال و توضیحات آموزشی است. زمانی كه آخرین زنجیره را باز می‌كنید، می‌توانید به تمام زنجیره‌های پیشین كه از طریق دیتابیس به هم مرتبط هستند، دسترسی پیدا كرده و به آسانی تراكنش‌های قبلی را بررسی كنید.

هر چقدر افراد بیشتری از آن استفاده كنند، كار هكرها برای دسترسی به هویت دشوارتر خواهد شد. در این زمینه گفته شده كه بلاكچین پنجمین پارادایم محاسباتی انقلابی است كه فرصت بی‌نظیر انتقال ارزش از طریق وب را فراهم می‌كند. مواردی مانند فریم‌ها در دهه هفتاد، پی‌سی‌ها در دهه 80، اینترنت در دهه 90 و شبكه‌های اجتماعی در سال‌های آغازین قرن بیست و یكم، انقلابی مشابه بلاكچین ایجاد كردند.

اساس شبكه بیت‌كوین، فناوری بلاكچین است. بلاكچین به نوعی ستون‌های شبكه بیت‌كوین است و بدون آن، اهداف بیت‌كوین كه تمركززدایی، شفافیت و تغییرناپذیری هستند، زیر سؤال می‌رود.

پول یا ارز دیجیتال چیست؟

همان‌طور كه گفته شد، تبادلات پولی و بانكی سنتی از طریق واسطه‌هایی مانند بانك‌ها قابلیت انجام دارند به صورت معمول برای استفاده از سایت خارجی یا داخلی، به كارت بانكی و رمز دوم كارت بانكی نیاز داریم كه توسط بانك افتتاح‌كننده حساب این مهم انجام می‌شود. با رواج مبادلات پولی اینترنتی، جایگاه ارز دیجیتال و پول مجازی در بسیاری از كشورها مشخص شده و به تصویب رسیده است. در میان ارزهای دیجیتال، بیت‌كوین مقام و جایگاه ویژه و ممتازی دارد.

این ارز در كشورهایی مانند ایالات متحده آمریكا، كره جنوبی، آلمان، چین، ژاپن و هندوستان به رسمیت شناخته شده ولی در ایران هنوز قانون خاصی در خصوص استفاده یا عدم استفاده از ارزهای دیجیتالی توسط هیچ مرجعی به تصویب نرسیده است و این كار را دشوار می‌كند زیرا در یك موقعیت برزخی قرار داریم.

بیت‌كوین به عنوان یك ارز رمز پایه، انقلابی است كه توانایی ایجاد سیستم پرداخت تمام‌دیجیتال را دارد. مزایای بیت‌كوین آنقدر زیاد است كه حركت پرشتاب برای گسترش آن شكل گرفته است آنچه مزیت اصلی بیت‌كوین محسوب می‌شود، اولین سیستم پرداخت همتا به‌ همتای آن است؛ یعنی بین مبدأ و مقصد انتقال، هیچ مركز كنترل‌كننده‌ای وجود ندارد وتمام شبكه از كاربران آن تشكیل شده‌اند. از نظر كاربران اینترنت، بهترین ارز برای مبادله در اینترنت، بیت‌كوین است، به همین دلیل به آن پول اینترنتی هم می‌گویند. سیستم حسابداری بیت‌كوین در حال حاضر بهترین سیستم كنترل حساب است.

ساتوشی ناكاماتو خالق بیت‌كوین آن را در مقاله رسمی معرفی‌كننده بیت‌كوین كه سال 2009 منتشر شد، این‌گونه توصیف می‌كند: «سیستم اینترنتی همتا به همتا»

این یك تعریف كوتاه و كامل از بیت‌كوین است. نام آن را ارز رمز پایه، پول دیجیتال یا هر چیز دیگری بگذاریم و آن را هر طور تعریف كنیم؛ بیت‌كوین در حال ایجاد یك انقلاب در سیستم مالی است.

مزایا و معایب ارزهای دیجیتال

بیت‌كوین یا ارزهای دیجیتال مزایا و معایب بسیار دارند:

مزایای ارز دیجیتال

1. آزادی در پرداخت: بیت‌كوین این امكان را به وجود می‌آورد كه در هر زمان و در هر نقطه‌ای از دنیا، پول ارسال و یا دریافت شود. نیازی به نگرانی در خصوص عبور از مرزها، تعطیلات بانكی یا هر محدودیت دیگری كه هنگام انتقال پول وجود دارد، نیست؛ زیرا هیچ شخصیت مركزی در شبكه بیت‌كوین وجود ندارد. این آزادی برای كاربران ایرانی كه با انتقال پول و حواله ارز به صورت سنتی مشكل دارند، امكان دور زدن تحریم‌ها را به وجود می‌آورد.
2. كنترل و امنیت:پرداخت در بیت‌كوین می‌تواند بدون درگیر كردن اطلاعات شخصی افراد، انجام شود. از آنجا كه اطلاعات شخصی از چشم افراد پنهان است، بیت‌كوین در برابر سرقت هویت ایمن است. كاربران می‌توانند برای اطمینان از ایمنی پول خود از رمزگذاری و سیستم پشتیبان استفاده كنند.
3. شفافیت اطلاعات: اطلاعات عمومی فرد برای همه قابل مشاهده است، ولی اطلاعات شخصی افراد غیر قابل دسترسی می‌باشد.
4. كارمزد اندك: در حال حاضر برای پرداخت‌های بیت‌كوین هزینه‌ای وجود ندارد یا هزینه آن بسیار اندك است. در تراكنش‌ها ممكن است كاربران برای افزایش سرعت، كارمزد بیشتری پرداخت كنند.
5. عدم وجود مالیات: در بیت‌كوین شخص ثالث نمی‌تواند وارد معاملات طرفین شود و به حساب آنها دسترسی ندارد، بنابراین اخذ مالیات نیز دشوار می‌شود.
6. ریسك انتقال وجود ندارد: پس از انتقال بیت‌كوین نمی‌توان آن را برگرداند زیرا آدرس مالك به آدرس جدیدی تغییر داده می‌شود و از آنجا كه تنها صاحب جدید دارای كلید خصوصی مرتبط است، تنها او می‌تواند مالكیت را تغییر دهد.
7. عدم وجود سیستم متمركز و كنترل‌كننده: از مهم‌ترین مزایای این ابزار است. غیرمتمركزسازی مهم‌ترین ویژگی بیت‌كوین محسوب می‌شود. مطابق این ایده، مالكیت یك شبكه، سرویس یا شركت را می‌توان بین گروه بزرگی از افراد، توزیع كرد به نحوی كه هیچ نقطه شكست متمركزی وجود نداشته باشد مثلاً اینترنت یك شبكه ارتباطی سراسری و غیرمتمركز به شمار می‌رود. دولت‌ها، بانك‌ها و سایر واسطه‌های مالی هیچ راهی برای دخالت در تراكنش مالی با بیت‌كوین نداشته و نمی‌توانند آن را برهم بزنند این سیستم به صورت همتا به همتا عمل می‌كند و در نتیجه كاربر نسبت به زمانی كه از پول رسمی استفاده می‌كند، از آزادی عمل بیشتری برخوردار است.

معایب ارزهای دیجیتال

1. عدم آگاهی: واقعیت این است كه بسیاری از مردم هنوز از ارزهای دیجیتال و بیت‌كوین بی‌اطلاع هستند. این موضوع سبب می‌شود كه این ابزار توسط افراد بدون ‌تخصص استفاده شود.
2. ارزش نوسانی بیت‌كوین: هیچ سازمان صادرکننده‌ای برای بیت‌کوین وجود ندارد و ارزش بیت‌کوین به چیزی جدای از آن وابسته است. قیمت بیت‌کوین تحت تأثیر مسائل زیادی قرار دارد: پذیرش، سوداگری و ارزش، همگی بخش‌های مهم و اصلی این معادله را تشکیل می دهند. اما ارزش واقعی بیت‌کوین به میزان مطلوبیت و تقاضای آن بستگی داشته و همچنین قیمت بیت‌کوین به میزان ارزش و کمیاب بودن آن وابسته است. ارزش بیت‌كوین کل مطلوبیت آن را تشکیل می دهد.
3. در حال توسعه بودن: بیت‌كوین هنوز كامل نیست. ویژگی‌ها، ابزار و خدمات آن برای داشتن ارز دیجیتالی امن‌تر و در دسترس‌تر برای مردم، در حال توسعه است. بیت‌كوین هنوز به پتانسیل نهایی خود نرسیده است چراكه ارزی جدید محسوب می‌شود و مانند هر ارز دیجیتالی جدید دیگری، نیازمند آن است كه به مرور مشكلاتش حل شده یا كاسته شود.
4. خطر از دست رفتن كیف پول: اگر هارد دیسك خراب شودو یا ویروسی در اطلاعات اختلال ایجاد كند، بیت‌كوین اساساً از بین رفته است و نمی‌توان آن را بازگرداند. این امر می‌تواند سرمایه‌گذار ثروتمند را در عرض چند ثانیه ورشكست كند و هیچ راهی برای جبران آن وجود ندارد.
5. عدم پذیرش گسترده: بیت‌كوین فقط توسط گروه كوچكی از بازرگانان آنلاین پذیرفته شده است و این امر سبب شده است كه تكیه بر بیت‌كوین به عنوان ارز رایج غیر قابل قبول شود.
6. عدم وجود فرم فیزیكی: چون فرم فیزیكی برای بیت‌كوین‌ها وجود ندارد نمی‌توان در فروشگاه‌های فیزیكی از آن استفاده كرد. همیشه در ابتدا باید به سایر ارزها تبدیل شود.
7. برگشت‌ناپذیری: بعد از انتقال پول، راهی برای بازگرداندن آن وجود ندارد. در واقع به همان اندازه كه نگهداری و انتقال این ارزها آسان است، به همان اندازه نیز از دست دادن آنها به راحتی صورت می‌گیرد.

مسائل فقهی و حقوقی ارزهای دیجیتال

سؤالات مهم در مورد ارزهای دیجیتال

1. آیا بیت‌كوین از نظر فقهی مشروعیت دارد یا خیر؟
2. آیا بیت‌كوین مالیت دارد یا معاملاتی كه انجام می‌شود، غرری است؟ در صورت غرری بودن این ابزار، آیا در صورت درج در قرارداد، می‌تواند قرارداد را باطل بكند یا خیر؟
3. آیا از لحاظ اختراع و كسب و كار قابل ثبت است یا خیر؟ آیا اسرار تجاری كه در مورد بیت‌كوین وجود دارد، قابل حمایت است یا خیر؟ آیا می‌توان از آن كپی‌برداری كرد؟
4. زمانی كه بین دو نفر بیت‌كوین ردوبدل می‌شود، عملاً اقامتگاه آنها مشخص نبوده و هویت آنها نیز معلوم نیست. حال در این وضعیت، اگر طرفین در قراردادی كه موجب انتقال ثمن می‌شود، اختلاف داشته باشند، كدام دادگاه صالح به رسیدگی است و همچنین كدام قانون حاكم است؟ در آیین دادرسی مدنی، اختلافات ناشی از قراردادهای تجارتی در محل انعقاد یا محل اجرای قرارداد حل و فصل می‌شود در حالی كه در بیت‌كوین نه از محل انعقاد قرارداد و نه از محل اجرای آن اطلاعی نداریم، از این رو انتخاب بیت‌كوین در قرارداد می‌تواند طرفین را با مشكلاتی روبه‌رو بكند.
5. مسئله مهم دیگر این است كه با توجه به اینكه نظارت دولت در مسائل بیت‌كوین دشوار است، آیا این مسئله در مالیت آن تأثیر دارد؟
6. سرمایه‌گذاران خارجی ممكن است به جای اموال فكری و وجه رایج، بیت‌كوین به ایران بیاورند. آیا این بیت‌كوین با تعریف سرمایه كه در قانون سرمایه‌گذاری خارجی مصوب 1380 ذكر شده، هم‌خوانی دارد؟ و یا اینكه ممكن است موضوع حمایت آن قانون قرار نگیرد. در نتیجه یك سرمایه‌گذار با هدف جلب سرمایه، سرمایه‌گذاری می‌كند اما به علت عدم پیش‌بینی بیت‌كوین در قانون داخلی، ممكن است از حمایت محروم شود؟
7. مسئله بعدی مورد تهدید قرار گرفتن واحد پول ملی است. گفته شده اگر استفاده از بیت‌كوین افزایش یابد، واحد پول ملی به خطر می‌افتد، در صورتی كه مردم و تجار تصمیم بگیرند كه به جای ریال، از بیت‌كوین استفاده بكنند عملاً با ظاهر قانون تعارض ایجاد می‌شود زیرا در قانون پولی و بانكی تصریح شده است كه واحد پولی كشور، ریال است.

یكی از دلایلی كه بانك مركزی اصرار بر عدم استفاده از بیت‌كوین دارد، این است كه بحث‌های حقوقی آن روشن نیست. قوانین كشورها برای استفاده از بیت‌كوین به سه دسته تقسیم می‌شوند: بعضی كشورها نه صراحتاً بیت‌كوین را تجویز كرده‌ و نه صراحتاً آن را منع كرده‌اند، مثلاً در كشور آرژانتین بیت‌كوین رواج دارد اما قانون‌گذار موضعی اتخاذ نكرده است. اما در بعضی كشورها، به صراحت استفاده از بیت‌كوین منع شده است، مثل كشور چین و كشور دانمارك كه در این دو كشور استفاده از بیت‌كوین جرم تلقی شده است.

بعضی از كشورها در حال آماده كردن پیش‌نویس قانونی برای بیت‌كوین هستند مثل روسیه، هلند و آمریكا. ایران نیز در حال حاضر ظاهراً به دسته اول دایر به ممنوع كردن معاملات بیت‌كوین تعلق دارد اما به دلیل عدم وجود قانون خاص و مشخص، در صورت نیاز به قانون باید از تحلیل‌های حقوقی موجود استفاده كنیم و اگر اختلافی پیش بیاید، باید به محاكم دادگستری متوسل شد.

دیدگاه‌های فقهی در مورد ارزهای دیجیتال

1. باید ذاتش مال باشد،
2. باید شبه‌اعتباری باشد (یعنی خودش پشتوانه مال دیگری قرار گیرد مثل طلا كه پشتوانه پول شده)،
3. باید اعتباری باشد (یعنی چیزی در عالم اعتبار مال تلقی شده است مانند اسكناس كه مهمتر از كاغذش، آن اعتباری است كه حكومت به آن داده و آن را تضمین كرده است).

حال سؤال این است كه بیت‌كوین جزء كدام دسته از انواع مال‌هاست؟ طبیعتاً جزء مال مادی نیست، ظاهراً جزء مال اعتباری هم نیست چون بیت‌كوین پشتوانه قرار نگرفته است، بهترین گزینه این است كه بیت‌كوین را همان‌طور كه در خصوص اسكناس گفته شده، اعتباری در نظر بگیریم و به بیت‌كوین هم اعتباری مشابه آن اعتباری که برای پول قائل هستیم، بدهیم.

در این خصوص مهم‌ترین ایراد فقهی این است كه مالیت در صورتی مفروض است كه در عرف، آن شیء قابل دادوستد باشد و شرط دوم این است كه از لحاظ شرعی هم مال محسوب شود و مانع شرعی نداشته باشد. فقها معتقدند چون بیت‌كوین پشتوانه ندارد (مثل اسكناس نیست كه پشتوانه بانك مركزی را داشته باشد) در نتیجه از لحاظ شرعی، مجهولات را نمی‌توانیم معتبر تلقی بكنیم، لذا مالیت آن از نظر شرعی محل تردید است.

در این خصوص یك سؤال كلی از مراجع تقلید پرسیده شده است. سؤال این است که حكم معاملات بیت‌كوین (ارز دیجیتال) چیست؟

پاسخ مراجع تقلید به شرح زیر می‌باشد:

• آیت‌الله مكارم شیرازی: با توجه به ابهامات زیادی كه بیت‌كوین دارد، معامله آن اشكال دارد،
• آیت‌الله نوری همدانی: ورود در این معاملات اشكال دارد،
• آیت‌الله هاشمی شاهرودی: با توجه به ابهامات فراوانی كه این نوع معامله دارد، استفاده از این پول جایز نیست،
• آیت‌الله وحید خراسانی: خرید و فروش آن باطل است،
• آیت‌الله صافی گلپایگانی: حرام و اكل مال به باطل است و الله العالم،
• آیت‌الله شبیری زنجانی: چنانچه استفاده از این‌گونه ارزها، نوعاً مفسده اقتصادی داشته یا خلاف قانون باشد، خرید و فروش آن اشكال دارد.

آنچه از استفتائات برمی‌آید، این است كه اگر مسائل مربوط به بیت‌كوین روشن‌تر باشد این امكان وجود دارد كه فتاوی تغییر كرده و مشخص‌تر و دقیق‌تر نظر خودشان را بیان كنند و سؤال مهمی كه مطرح می‌شود این است که وقتی موضوعی تا این حد مبهم و ناشناخته است، آیا اظهارنظر دررمورد آن صحیح است؟!

به نظر می‌رسد معنای مال از لحاظ فقهی گسترش پیدا كرده و امروز به چیزی مال گفته می‌شود كه عرف برایش مالیت در نظر می‌گیرد بنابراین از لحاظ شرعی هم نمی‌توانیم مالیت بیت‌كوین را نادیده بگیریم. یعنی قاعدتاً مالیتش باید مورد تأیید شرع باشد، زیرا همین كه منعی از لحاظ شرعی وجود ندارد، به منزله جواز است.

بحث دیگر این است كه به علت وجود نوسان قیمت، اگر معامله‌ای با بیت‌كوین انجام شود، آیا آن معامله غرری می‌شود؟ به طور مثال قراردادی منعقد می‌شود كه در آن به جای دلار و ارزهای دیگر، از بیت‌كوین استفاده می‌شود، نوسان قیمت در بیت‌كوین سبب می‌شود كه قیمت كالایی كه به مشتری می‌رسد، مشخص نباشد.

این شرایط نشان می‌دهد كه یكی از عوضین قرارداد مجهول است و در نتیجه معامله باطل است. به نظر می‌رسد این اشكال جدی و اساسی نیست چون بسیاری از معاملاتی كه در عرصه تجارت و در سطح بین‌المللی به صورت مجازی صورت می‌گیرد، مبتنی بر ریسك است و اگر ریسك قابل اغماض باشد، ایرادی بر آن مترتب نیست. مضاف آنكه در شرایط نوسانات نرخ سایر ارزها نیز، این ایراد در مورد معاملات ارزی می‌تواند مطرح باشد. این در حالی است كه آنچه باید مشخص باشد و طرفین جهلی نسبت به آن نداشته باشند، قیمت مورد معامله است كه مثلاً 1000 دلار است ولی اینكه نرخ برابری این 1000 دلار با ریال چقدر است و در طول مدت قرارداد چقدر نوسان خواهد داشت، تأثیری در صحت قرارداد ندارد.

گفته می‌شود گاهی نوسان قیمت بالاست، در این شرایط اگر طرفین قرارداد ریسك را پذیرفته باشند، دلیلی به دخالت دولت وجود ندارد تا قرارداد را باطل بكند. البته در قراردادهای تجاری كه از بیت‌كوین استفاده می‌شود، گاهی برای پوشش این ریسك، در قرارداد گنجانده می‌شود كه معادل بیت‌كوینی همان روز، تقویم و در قرارداد درج شود. استفاده از این روش سبب می‌شود ارزش بیت‌كوین نامشخص و غرری نباشد. با این روش، ریسك نوسان قیمت هم از بین می‌رود.

مشابه این روش در بورس اوراق بهادار هم وجود دارد. در بورس اوراق بهادار دو قرارداد آتی و قرارداد اختیار معامله وجود دارد كه می‌تواند جلوی نوسان قیمت را بگیرد، همچنان كه كمیته فقهی بورس هم این دو نوع معامله را شرعی تشخیص دادند بنابراین صرف نوسان قیمت، دلالت بر غرری بودن معامله نمی‌كند.

بحث دیگر، ربوی بودن است. آیا بیت‌كوین زمینه ربا را فراهم می‌كند؟ به طور مثال اگر بیت‌كوین به كسی قرض داده شود و در زمان مسترد كردن آن، ممكن است ارزش آن عوض شده باشد، آیا این تغییر ارزش، ربا محسوب می‌شود؟

در فقه دو نوع ربا داریم:

1. ربای معاملی: در معامله اتفاق می‌افتد، ناظر به اجناسی است كه با پیمانه و وزن سنجیده می‌شود.
2.  ربای قرضی: در ربای قرضی، به ازای پولی كه داده می‌شود مبلغی بیشتر را به عنوان ربا دریافت می‌كنند.

بیت‌كوین هیچ‌كدام از این نوع رباها نیست و نوسان قیمت بیت‌كوین را نمی‌توان معادل اشتراط زیاده‌ای دانست كه شرط تحقق رباست. دركشورهای دیگر هم دیدگاه‌های فقهی متفاوت و مختلفی مطرح شده است.

مفتی بزرگ مصر اعلام كرده است كه بیت‌كوین و ارزهای دیجیتال حرام است. دلایل ایشان برای این حرمت به قرار زیر است:

• بیت‌كوین به راحتی برای فعالیت‌های غیرقانونی استفاده می‌شود. بنابراین مردم از بیت‌كوین عمدتاً برای مقاصد غیرقانونی و خلاف شرع استفاده می‌كنند تا خود را از دولت و مقامات مربوطه پنهان كنند،
• بیت‌كوین لمس‌ناپذیر بوده و تنها از طریق اینترنت قابل استفاده است،
• بیت‌كوین امكان پولشویی و كلاهبرداری را فراهم می‌كند،
• بیت‌كوین دارای مرجع مركزی برای نظارت بر سیستم نیست و امكان كنترل بانك‌های مركزی و نظارت دولت بر سیستم مالی را سلب می‌كند.

نهاد مذهبی دولت تركیه، خرید و فروش ارزهای دیجیتال را با دین سازگار ندانسته و اضافه نموده كه علاوه‌بر این واقعیت كه ارزش‌گذاری آنها به دلیل نوسانات شدید، دربردارنده غرر بیش از اندازه است، آنها می‌توانند به راحتی در فعالیت‌های غیرقانونی مانند پولشویی مورد استفاده قرار گیرند و تحت نظارت و كنترل دولت هم نیستند.

یكی از مدرسه‌های دینی اسلامی آفریقای جنوبی، دارالعلوم ذكریا، در بیانیه‌ای اعلام كرده كه بیت‌كوین شرایط مال را دارد و بنابراین تجارت آن جایز است. با این حال، این مدرسه خاطرنشان كرد كه ارز دیجیتال به عنوان پول واجد شرایط باید توسط مقامات دولتی مربوطه مورد تأیید قرار گیرد.

دیدگاه فقهایی كه علی‌رغم اصل كلی اباحه و اصالة الصحة، معامله بیت‌كوین را غیرشرعی می‌دانند، عمدتاً دایر مدار چند مطلب مهم است:

1. ماهیت بیت‌كوین مشخص نیست،
2. احتمال غرر در آن وجود دارد،
3. دولت آن را مجاز نشمرده است،
4. هیچ مرجع مركزی برای نظارت بر ارز دیجیتال وجود ندارد،
5. امكان پولشویی و كلاهبرداری در آن وجود دارد.

واضح است كه دلایل اعلام‌شده برای ممنوع بودن معامله با ارز دیجیتال، چندان قانع‌كننده نیست و عمدتاً ناظر به مسائل و موضوعاتی است كه به راحتی قابل رفع بوده و یا موضوعات بیرون دینی هستند، اینكه قانون آن را مجاز نشناخته یا یك سیستم مركزی برای كنترل آن وجود ندارد، اساساً نمی‌تواند مبنایی معقول برای ممنوعیت شرعی آن تلقی شود.

مسائل حقوقی ارزهای دیجیتال

در مورد مسائل حقوقی مربوط به ارزهای مجازی، علاوه‌بر بحث‌های مشتركی كه با مسائل فقهی دارد، برخی شئون و مسائل اختصاصی هم دارد كه در زیر به آنها می‌پردازیم.

1. مفهوم مالیت از نظر حقوقی: مفهوم حقوقی مال چندان از مفهوم فقهی آن جدا نیست. در این زمینه گفته شده كه از نظر حقوقی به چیزی مال می‌گویند كه دارای دو شرط اساسی باشد:

• مفید باشد و نیازی را برآورده كند، خواه آن نیاز مادی باشد یا معنوی،
• قابل اختصاص یافتن به شخص یا ملت معین باشد.

اما می‌توان تعریف عینی‌تری هم ارائه كرد و آن عبارت است از اینكه: مال چیزی است كه ارزش دادوستد دارد و در برابر آن پول یا مال دیگر داده می‌شود. معیار تمییز این ارزش، نوعی است و در اختیار عرف، لذا مال یعنی اینكه در بازار معادل مبلغی پول است.

2. یكی از مسائل مهم در این زمینه، این است كه بیت‌كوین را ماهیتاً پول در نظر بگیریم یا كالا؟ فایده حقوقی بحث این است كه اگر ماهیت بیت‌كوین را كالا در نظر بگیریم، ماهیت قراردادی كه در آن بیت‌كوین ثمن تلقی می‌شود، معوضه خواهد بود. اما اگر ماهیت بیت‌كوین را پول در نظر بگیریم، قرارداد، بیع می‌شود.

نكته قابل توجه این است كه مطابق آنچه ماده 465 قانون مدنی بیان می‌دارد: «احكام خاصه بیع در معاوضه اجرا نمی‌شود». بنابراین اگر احیاناً كالایی در اختیار ما قرار بگیرد و قرار باشد ثمن معامله یا معوض آن، بیت‌كوین باشد اگر ماهیت را معاوضه بدانیم، احكام خاصه بیع آنجا اجرا نمی‌شود و فقط باید الزام به ایفای تعهد را بخواهیم. رویكرد غالب این است كه بیت‌كوین را پول در نظر می‌گیرند البته به نظر می‌رسد كه در کشور ما بیشتر به عنوان كالا به آن نگریسته می‌شود.

3. بحث دیگر حل و فصل اختلافات است. طرفین قرارداد در بیت‌كوین قابل شناسایی نیستند. انعقاد قرارداد الكترونیكی با ایراد روبه‌روست. زیرا نمی‌دانیم در چه زمان و در چه مكانی ایجاب و قبول به یكدیگر منضم می‌شوند ضمن اینكه دادگاه صلاحیتدار برای رسیدگی به اختلافات ناشی از آن هم مبهم است حتی اینكه كدام قانون، حاكم است نیز مشخص نیست.

 در اصل در بیت‌كوین با یك پایگاه داده‌ای غیرمتمركز (در كشورهای مختلف) روبه‌رو هستیم و گاه شناسایی طرف مقابل غیرممكن می‌شود، وقتی یك ابزاری به همه متعلق دارد اما به هیچ‌كس تعلق ندارد این مشكلات ایجاد می‌شود. موضوع اصلی در دعوا، موضوع سمت است یعنی همه كسانی كه در دفتر كل و همه كسانی كه در این عرصه هستند، با هم به دادگاه بروند یا هیچ‌كس به تنهایی نمی‌تواند برای اقامه دعوا به دادگاه برود؟! به بیانی ساده، ذی‌نفع چه كسی است و چه كسی باید اقامه دعوا كند و چه كسی مالك محسوب می‌شود؟!

4. بحث دیگر، بحث مالكیت فكری است، ایده استفاده از یك ارز دیجیتالی جدید از لحاظ مالكیت فكری به عنوان اختراع قابل حمایت نیست برای اینكه یك ایده از منظر مالكیت فكری مورد حمایت باشد، باید به صورت یك فرایند یا فرآورده بشود یا اینكه از آن ایده به عنوان سرّ تجارتی محافظت شود. حال اگر ایده‌ای تبدیل به ارز دیجیتال شود و برای رونق كسب و كار از آن استفاده بشود، در این حالت آیا صاحب ایده می‌تواند آن را ثبت كرده و از حمایت‌های مالكیت فكری به عنوان مخترع بهره‌مند شود؟

در قانون ایران روش‌های كسب و كار و تجارت به عنوان اختراع قابل ثبت نیستند، همان‌طور كه طبق ماده 4 قابل ثبت اختراع فرمول‌های ریاضی هم قابل ثبت نیستند بنابراین در ایران صرف اطلاعات در قالب اختراع قابل ثبت نیست مگر اینكه به عنوان سرّ تجارتی محافظت شود یا مطالب یا روش در قالب دیگری استفاده شود. به طور مثال اگر یك نفر ایده ارز دیجیتال را داشته و دیگری از آن بدون اجازه استفاده كند، تحت عنوان رقابت مكارانه و یا غیرمنصفانه موضوع قابل پی‌گیری خواهد بود.

مشكلات حقوقی استفاده از بیت‌كوین

1. جرایم سایبری از مهم‌ترین مشكلات این ابزار است، در مورد پولشویی باید گفت كه بیشترین پولشویی دنیا توسط پول‌های سنتی انجام می‌شود و فقط 10 تا 15 درصد این جرایم توسط بیت‌كوین انجام می‌شود. البته توجه به حجم پول سنتی و پول‌های دیجیتال هم در این مقایسه مهم است.

2. فرار مالیاتی: در كشورهای پیشرفته مهم‌ترین درآمد دولت، مالیات است و بزرگ‌ترین پرداخت‌كنندگان مالیات هم تجار هستند. اگر جلوی این معضل گرفته نشود، دولت‌ها دچار مشكل جدی می‌شوند.

راه‌حلی كه در كشور ما برای جلوگیری از فرار مالیاتی در زمینه بیت‌كوین می‌توان پیشنهاد داد این است كه اكثراً تجار و شركت‌ها از بیت‌كوین استفاده می‌كنند و از طرف دیگر، داشتن دفاتر تجارتی برای تجار الزامی است و همچنین ثبت معاملات در دفاتر تجارتی اجباری است (به موجب قانون تجارت) در معاملات بیت‌كوین كلیه معاملاتی كه در طول روز انجام می‌شود، در دفتر حساب كل ثبت می‌شود (ماهیت خود بیت‌كوین است) و كلید عمومی اجازه می‌دهد اشخاصی كه می‌خواهند معاملات بیت‌كوینی داشته باشند، اطلاعات كلید عمومی را ببینند.

فرض كنید یك دفتر تجارتی الكترونیك درست شود و از وظایف تجار، پر كردن این دفاتر باشد و فرض كنید كه در این دفاتر ستونی برای درج معاملات بیت‌كوینی و سایر ارزها باشد و برای تاجر تكلیف بگذارند كه شخص تاجر باید كلید عمومی حساب خود را در اختیار سازمان مالیاتی بگذارد. كلید عمومی در واقع دربردارندة معاملات حساب شخص تاجر محسوب می‌شود و اگر معاملات تاجر با بیت‌كوین انجام شود، تمام این معاملات در دفتر تاجر ثبت می‌شود و با كلید عمومی، سرممیز مالیاتی متوجه می‌شود چه معاملاتی انجام شده و میزان آن چقدر است.

اگر قانون‌گذار در زمینه ارزهای دیجیتال قانون‌گذاری نكند، حتی تجار با حسن نیتی كه با بیت‌كوین معامله می‌كنند، به علت عدم وجود قانون، در نهایت از پرداخت مالیات شانه خالی می‌كنند زیرا تكلیف قانونی ندارند. به بیان ساده اگر قانون، معامله با بیت‌كوین را نپذیرد و در خصوص آنها قانون‌گذاری نشود، ناخواسته تجار را به سمت فرار مالیاتی سوق می‌دهد. در صورتی كه اگر قانون‌گذاری مناسبی وجود داشته باشد، پرداخت مالیات بدون دغدغه انجام خواهد شد.

3. عدم اطمینان: مدت‌ها سیستم بانكی به علت اینكه تجارت بین‌الملل دارای پیچیدگی است، دچار عدم اطمینان بود و مهم‌ترین مسئله‌اش به دلیل تابعیت تجار، دوری آنها از هم و عدم شناخت و عدم دسترسی به یکدیگر بود. سپس دو ابزار اعتبار اسنادی و ضمانتنامه بانکی پیش‌بینی شد و مهم‌ترین مشخصه هر دو ابزار، وجود شخص ثالثی بود تا اعتماد را به تجارت بازگرداند.

بانك‌ها تسهیل‌كننده روابط بودند، اما در بیت‌كوین وجود شخص ثالث به عنوان تسهیل‌كننده وجود ندارد و در فرضی كه به طور مثال قرار است پول پرداخت شود، با انتقال كلید اختصاصی، پول جابه‌جا می‌شود، اما كالا به فرض مثال یك ماه آینده حاضر می‌شود. در طرف مقابل، ممكن است كالا آماده حمل شده و به كشور مقصد رسیده و در گمرک مقصد تخلیه شود اما خریدار حاضر به ارسال بیت‌كوین به حساب فروشنده نباشد. در این موارد تكلیف روشن نیست البته اگر سیستم بانكی در این موارد دخالت كرده و بیت‌كوین را به رسمیت شناخته و معاملات آن را تسهیل كند، شاید بتوان راهی برای این معضل یافت.

ارز دیجیتال از منظر بانكی

بانك مركزی و پژوهشكده پولی و بانكی، بررسی پیرامون ارزهای مجازی را شروع كرده‌اند. منتهی به عقیده صاحب‌نظران در این حوزه، یك مفهوم مهم و مؤثر در مواجهه بانك مركزی با ارزهای رمزنگاری‌‌شده و تصمیمی كه در آینده اتخاذ خواهد كرد، مسئله رگولاتوری مشترك یا Co-Regulation است. علوم میان‌رشته‌ای نظیر بانكداری الكترونیك كه تركیبی از فناوری اطلاعات و بانكداری است، نیاز به رگولاتوری مشترك دارند و چند رگولاتور باید قواعد این حوزه را تنظیم كنند (مثلاً بانك مركزی به همراه وزارت ارتباطات).

بعضی بانك‌های مركزی ارزهای رمزنگاری‌شده را نوعی پول كالایی می‌دانند

از منظر بانكی در مورد بیت‌كوین یا هر ارز دیجیتال دیگر، این مسئله قابل طرح است كه برخی از مردم پس‌انداز خود را به بیت‌كوین تبدیل كرده‌اند تا ابزاری برای حفظ ثروت و افزایش آن باشد. در حالی كه این امر به معنای پیاده‌سازی مفاهیم فعالیت‌های بانكی است. طبیعت بیت‌كوین مانع استفاده از مقررات بانكی می‌شود چراكه بانك مؤسسه‌ای است كه سپرده می‌پذیرد و وام می‌دهد.

بنابراین اگر بیت‌كوین بخواهد تحت الزامات بانك قرار گیرد، باید حداقل شامل این سه مشخصه باشد. اولین مطلب اینكه نهاد، مؤسسه یا یك شخص باشد. بیت‌كوین، شخص، كسب و كار یا مؤسسه نیست. بیت‌كوین اساساً مجموعه‌ای از كاربران است كه یك مكانیسم پرداخت را پذیرفته‌اند. بیت‌كوین صرفاً وسیله‌ای برای تبادل است دومین الزام بانك این است كه سپرده بپذیرد در حالی كه نرم‌افزار بیت‌كوین به جای ذخیره ارز، تنها به توزیع ارز می‌پردازد و بیت‌كوین‌ها بر روی یك كامپیوتر شخصی یا در كیف پول آنلاین ذخیره می‌شوند.

در نهایت اینكه وام نیز در سیستم بیت‌كوین جایی ندارد. منتهی ممكن است آن را یك ابزار بانكی یا حساب شبه‌بانكی دانست و البته گفته می‌شود كه ویژگی مهم بیت‌كوین بی‌تأثیری تحریم‌ها بر آن است.

در این زمینه گفته شده كه چیزی كه در نقل و انتقالات بیت‌كوین برای كشور ما مهم است، تحریم‌های بین‌المللی است كه نقل و انتقال پول به كشور را با مشكل مواجه كرده است. اما بدون هیچ نگرانی می‌توانیم بیت‌كوین را در عرض چند دقیقه به هر كشوری انتقال بدهیم. البته اعداد خیلی بزرگ را فعلاً نمی‌توان با بیت‌كوین انتقال داد اما مثلاً مبالغ زیر 100 میلیون دلار را راحت می‌توان با بیت‌كوین انتقال داد.

ارزهای رمزنگاری‌شده یك نوع روش پرداخت الكترونیك نیستند بلكه دقیقاً یك E-Cash یا پول الكترونیك هستند. پول نقد خواصی دارد كه دقیقاً مشابه ارزهای رمزنگاری‌شده است اما این خواص با خواص E-Payment یا پرداخت الكترونیك متفاوت است.

بیشتر بخوانید: مستندات رمزارزها در ایران

نتیجه‌‌گیری

ارزهای رمز پایه یا دیجیتال همانند تمام تكنولوژی‌هایی كه به واسطه توسعه و پیشرفت جوامع ایجاد شده‌اند، در مسیر خود با چالش‌های مهمی مواجه می‌باشند. منتهی وقتی كه مورد پذیرش عرف و جامعه قرار گرفته و از آنها استفاده شد، نمی‌توان آنها را نادیده گرفت.

آنچه نیاز جامعه هست و جامعه آن را می‌پذیرد، بایستی در عالم حقوق هم مورد پذیرش قرار گرفته و ضوابط و احكام آن بیان شود. این عرصه اگر بی‌ضابطه رها شود، آسیب‌های زیادی وارد خواهد كرد و اگر دغدغه، منافع و مصالح عمومی باشد، با این رویكرد بیشتر آسیب خواهد دید. انكارگرایی و ممنوعیت ممكن است نیازمندی‌های یك دیدگاه ایدئولوژیك را برآورده كند، اما قطعاً در عرصه‌هایی كه جامعه به آن احساس نیاز می‌كند، پاسخگو نخواهد بود. نادیده گرفتن واقعیت‌های اجتماعی، عرصه را بر بداندیشان و سوءاستفاده‌گران باز خواهد كرد، ولی برخورد واقع‌بینانه و منطقی با پدیده‌های اجتماعی، راهگشا خواهد بود.

اگر حقوق برای تنظیم روابط اجتماعی ایجاد شده است، نمی‌تواند نسبت به پدیده‌های اجتماعی بی‌توجه باشد و آنها را نادیده بگیرد. حقوق برعكس فقه، دیدگاه ایدئولوژیك و جزمی ندارد. حقوق و قانون، ابزاری برای برقراری نظم و تنظیم روابط اجتماعی هستند و تا زمانی كارآمد و مؤثر خواهند بود كه این تنظیم‌گری را درست و اصولی انجام دهند. ارزهای دیجیتال یك واقعیت اجتماعی و اقتصادی دنیای امروز است و باید این واقعیت را درك كرده و قواعد لازم را برای آن تنظیم كرد.

نمی‌توان تردید كرد كه سرعت پیشرفت علم و تكنولوژی بسیار بالاست و حقوق (به ویژه در كشور ما) تاكنون نتوانسته همگام و همراه با این تحولات حركت كند ولی تأخیر در هماهنگی و همراهی، قطعاً آسیب‌های زیادی وارد خواهد كرد.

ارز دیجیتال به عنوان یك ارزش و یك مال (با هر عنوان و نامی كه خوانده شود)، نیازمند تنظیم‌گری و قاعده‌مندی است و این كار باید بی‌تأخیر انجام شود. وقتی جامعه آن را مال دانسته و ارزشمند تلقی كرده و مابازای آن پول پرداخت می‌كند و در عین حال وجود و معامله آن نیز با نظم عمومی منافاتی ندارد، در مالیت آن نمی‌توان تردید كرد و با گذر از این مرحله، بایستی برای رسمیت دادن و معامله این مال جدید، مقرراتی وضع كرد و تكلیف مردم را روشن ساخت.

با تجزیه و تحلیل مقررات مختلف حقوقی، می‌توان قواعدی را برای این مال تازه استخراج كرد ولی با تشتت آراء و افكار، نمی‌توان به كارایی آن دل بست و تكلیف را باید یكسره كرد.

فتاوای فقهی كه عمدتاً ممنوعیت ارزهای دیجیتال را نتیجه نامعلومی و ابهام مندرج درآن می‌دانند، نمی‌تواند راهگشا باشد و شاید درست‌تر این بود كه اظهارنظر را تا مشخص شدن ابعاد مختلف آن به تأخیر اندازند. در سایر كشورها هم كه دیدگاه‌های شرعی در مورد ارزهای دیجیتال بیان شده، عمدتاً ناظر به امور بیرون دینی و مسائلی است كه بایستی در حوزه حقوقی و اقتصادی تعیین تكلیف شود و بی‌تردید با آنها نمی‌توان ممنوعیت شرعی را استنباط كرد. طرح بحث و ارائه تجزیه و تحلیل‌هایی در این مورد و باز كردن باب گفتگو و تضارب آراء، هم می‌تواند به روشن شدن بیشتر این پدیده اجتماعی كمك كند و هم به عنوان نوعی مطالبه‌گری پنهان، مجموعه حاكمیت را ناگزیر از آن می‌كند كه نیاز جامعه به قاعده‌مندی این حوزه را برآورده كند.

به عنوان برآیند آنچه كه در این پژوهش بیان شد، نمی‌توان مانعی مهم و جدی، چه از نظر فقهی و چه از نظر حقوقی برای رواج، گسترش و معامله این ارزها یافت و اینكه آیا در حوزه اقتصادی و از باب نظم عمومی اقتصادی، نیاز به وضع مقررات خاصی در این عرصه هست یا خیر، حكایت دیگری است.

منابع

• كتب و مقالات فارسی و انگلیسی
  • آشفته، افشین، «كاربرد مدل‌های تصدفی در برقراری امنیت در بانكداری الكترونیك»، مجموعه مقالات دومین همایش بانكداری الكترونیك و نظام‌های پرداخت، تهران:انتشارات پژوهشكده پولی و بانكی، چاپ اول، جلد اول از مجموعه مقالات فارسی: پاییز 1392
  • ابوبكر، محمد، بررسی جامع فقهی بیت‌كوین، ارزهای دیجیتال و بلاكچین، ترجمه محمد آذر نیوار، منتشره در سایت www.Arznegar.com
  • حسینی، سید محمد، «قرارداد آبی و چالش‌های فقهی آن»، دوفصلنامه علمی ـ تخصصی مطالعات اقتصاد اسلامی، سال دوم، شماره اول، پاییز و زمستان 1388
  • حسینی‌زاده، جواد، «تبیین قرارداد اختیار معامله»، مجله فقه و حقوق، سال پنجم، شماره 19، زمستان 1387
  • طیبی‌فرد، امیرحسین، حقوق بین‌المللی پول، تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات و پژوهشهای حقوقی شهر دانش، چاپ اول، جلد اول: 1396
  • ـ فخار، مهناز، و مجید عینیان، «امنیت رمزهای چهاررقمی كارت‌های بانكی»، مجموعه مقالات دومین همایش بانكداری الكترونیك و نظام‌های پرداخت، چاپ اول، جلد اول: 1392
  • كاتوزیان، ناصر، اموال مالكیت، تهران: مؤسسه نشر یلدا، چاپ اول: تابستان 1374
  • مارتیفر، یان دی، راهنمای بیت‌كوین، ترجمه احمد میردامادی، پیمان قربانی و امیرحسین رحمانی، تهران: انتشارات امین‌الضرب، 1396
  • Fox, David, Property Right in Money, Oxford University Press, 2008
  • Electronic Money & Regulatory
• سایت‌های اینترنتی
  • www.wikipedia.com
  • www.Bitcoin.com
  • www.cbi.ir
  • www.Hadna.ir
  • www.poolvbank.blogfa.com
  • www.radib.com
  • www.proshat.com
  • www.payment24.ir
  • www.coolpool.ir
  • www.Arznegar.com
• مذاكرات میزگرد و كارگاه بیت‌كوین و مسائل حقوقی پیرامون آن، اسفند ماه 1396
  • برگزاركننده: انجمن علمی حقوق دانشگاه تهران
  • شركت‌کنندگان: آقای دكتر محسن صادقی، آقای دكتر رضوانی، آقای سهیل مرادی